Maca rót
Maca, er á íslensku kallað maca rót. Þetta er planta sem hefur verið notuð í hefðbundnum
lækningum í aldaraðir, sérstaklega í Suður Ameríku. Latneska heiti hennar er Lepidium
meyenii. Plantan vex aðallega í Andesfjöllunum, einkum í Perú. Rótin er sá hluti plöntunnar sem er nýttur í ýmsum
vörum, en gæðalýsing hennar er ekki til staðar í gildandi lyfjaskrá Evrópu (Ph.Eur).

Notkun
Maca rót hefur lengi verið notuð í hefðbundnum lækningum til að bæta frjósemi og er notuð
enn í dag í þeim tilgangi. Það er einnig orðið algengt að maca rót sé notuð til að auka orku,
styrk og kynhvöt. Á síðari árum hefur maca rót einnig fengið athygli fyrir að draga úr
einkennum breytingaskeiðs, eins t.d. og hitakófum, sem margar konur upplifa á því tímabili.

Markaðssetning og innihaldsefni
Hér á landi er maca selt sem hylki eða duft sem annars vegar eiga að stuðla að aukinni orku
og úthaldi og hinsvegar fyrir hormónajafnandi áhrif þess, þá sérstaklega fyrir einmitt konur á
breytingaskeiði en einnig fyrir karla á miðjum aldri. Þessi fjölbreytni gerir neytendum kleift
að velja þá neysluleið sem hentar þeim best. Hvað innihaldsefni varðar, er maca rík af
fjölmörgum virkum efnum, eins og polyphenólum, isothiocyanötum, alkalóíðum,
glúkósínólötum og sterólum. Auk þess inniheldur hún næringarefni eins og kolvetni (55
60%), prótein (10-12%), trefjar (8-9%) og lípíð (2-3%) og ýmiss vítamín og steinefni, þ.á.m.
járn, kalk, kopar, amínósýrur, B-, C-, og E-vítamín sem allt getur stuðlað að bættri almennri
heilsu. Svo er að finna tvennskonar tegundir af fjölómettuðum fitusýrum í maca, macaenur
og macamíð, og eru þær notaðar sem greiningarefni. Við greiningu vara sem innihalda maca
á markaði þá sýnir það að hlutfall þessara fitusýra getur verið á bilinu 0,15%-0,84%.

Rannsóknir
In vitro rannsóknir, þ.e. rannsóknir sem eru gerðar utan lifandi lífvera, þá í stýrðu umhverfi
eins og í tilraunaglasi eða tilraunastofu, hefur maca eða efnisþættir rótarinnar sýnt fram á
veiruhamlandi, andoxandi, bólgueyðandi, verkjastillandi eða taugaverndandi áhrif.
Sem dæmi má nefna að það hafa verið gerðar in vitro rannsóknir í vöðvafrumum sem
hannaðar eru til að líkja eftir því oxunarálagi sem verður í vöðvum þegar einstaklingar
stunda líkamsrækt. Sýnt var þá fram á að maca gæti dregið úr oxunar áhrifum með því að
koma í veg fyrir dehýdrógenasa virkni (ákveðna efnaskiptaferla í frumum sem gegna
lykilhlutverki í oxunar-, og afoxunarhvörfum) og kemur einnig í veg fyrir að viðhalda virkni
hvatbera í beinagrindarvöðvum. Þessar rannsóknir gætu stutt við þá kenningu að maca rót
hafi áhrif á vöðvaúthald og orku.

In vivo dýratilraunir, þá þær tilraunir sem eru framkvæmdar inn í lifandi veru til þess að
skoða hvernig lífverur bregðast við efnum eða lyfjum í sínu náttúrulega umhverfi. Þessar
rannsóknir hafa verið gerðar til að kanna meðal annars, streituminnkandi áhrif þar sem
maca extrakt bætti nokkur atriði í tengslum við streitu, þar á meðal magasár, hækkað
kortikósterónmagn og áhrif á nýrnahettur. Einnig vitræn áhrif þar sem maca benti til
jákvæðra áhrifa á minni. Hjá kvenkyns dýrum þá virtist maca auka gotastærð, sem bendir til
frjósemisáhrifa, hinsvegar voru aðrar rannsóknir þar sem þessi áhrif virtust ekki koma fram.
Þurrkað maca og extrökt þess sem innihalda fjölómettuðu fitusýrurnar, macaene og
macamide, virðast auka kynhvöt og ristruflanir í dýratilraunum en þó ekki alveg vitað
hvernig þessi starfsemi virkar. Maca gaf einnig þær niðurstöður af hækkun hormónsins
prógesteróns í kvendýrum og auknu testósterón hormóns í karldýrum. Aðrar dýrarannsóknir
voru einnig gerðar til að skoða vöðvaþol og aukna orku. Niðurstöður sýndu að dagleg
inntaka á maca extrakti í 4 vikur jók gripstyrk og æfingaþol hjá músum, meira en í
samanburðarhópi og þá á svipaðan hátt og koffín. Maca virðist einnig draga úr vöðvaþreytu
og æfingatengdu álagi, auk þess að stuðla að betri endurheimt vöðva eftir álag.

Þó svo að dýratilraunir hafi sýnt fram á jákvæða eiginleika maca rótar þá hafa klínískar
rannsóknir á mönnum ekki enn staðfest allar þessar niðurstöður og hafa verið gerðar fáar
klínískar rannsóknir í mönnum. Hjá konum benda nokkrar rannsóknir til þess að maca getur
bætt minnkaða kynhvöt sem stafar af þunglyndislyfjum eða tíðarhvörfum, þó er til ein lítil
rannsókn sem fer gegn þessu og sýndi hvorki hormóna- né ónæmisleg áhrif.

Gerð var tvíblind rannsókn á karlmönnum til að athuga virkni maca við aldurstengdri
testósterón lækkun. Rannsóknin var heldur stutt, eða 12 vikur og sýndi ekki fram á klínískan
mun milli hópa. Forklínískar rannsóknir sýndu fram á inntaka maca (1500-3000 mg) daglega í
12 vikur gæti aukið kynhvöt í heilbrigðum karlmönnum á aldrinum 21-57 ára en ekki hefur
verið gerð rannsókn á þessari verkun hjá konum nema þá í tengslum við tíðarhvörf en tvær
minni klínískar rannsóknir hafa sýnt fram á verkun í þeim tilgangi. Þó er óvissa hvort að þetta
hafi klínískt mikilvægi þar sem munur á milli rannsóknarhóps og lyfleysuhóps var lítill. Það
var einnig gerð klínísk rannsókn í þeim tilgangi að skoða áhrif maca á íþróttatengdan árangur
en aftur, ekki talin klínískt mikilvæg þar sem vantaði viðmiðunarhóp og þeir íþróttamenn
sem tóku þátt var ekki skylt að taka fram lífshætti, svo sem mataræði, sem gætu ruglað
niðurstöður.

Hægt er að sjá ýmsar rannsóknir sem vega á móti hvor annarri og því erfitt að dæma virkni
maca samkvæmt þeim eins og staðan er í dag. Þar af leiðandi er nauðsynlegt að fylgjast með
frekari rannsóknum til að staðfesta hugsanlegan heilsufarslegan ávinning af notkun maca og
tryggja að hún sé studd með sterkum vísindalegum gögnum.

Skammtastærðir
Algeng skammtastærð í notkun maca rótar er á bilinu 1500 til 3500 mg daglega, en hún er
oft tekin í skiptum skömmtum yfir lengri tímabil, venjulega um 6 til 16 vikur en það er
almennt talið að þessi skammtastærð sé örugg ef ekki tekið lengur en fyrrnefnda tímabil.
Skammtastærðir og tímabilið geta verið aðlagað eftir einstaklingsbundnum þörfum og
tilgangi notkunar.

Ef skoðaðar eru skammtastærðir hér á landi þá eru þær flestar á bilinu 900 - 4000 mg fyrir
mismunandi ábendingum. Ef borið saman við algenga skammtastærð sem nær mest upp í
3500 mg, þá virðist sem skammtastærð hér á landi fari aðeins yfir það. Þó eru ekki til
nægilega góðar upplýsingar um hvort að hægt sé að taka of mikið af maca og né hvað væri
hægt að gera í slíku tilfelli.

Aukaverkanir, milliverkanir og frábendingar
Engar alvarlegar aukaverkanir hafa verið greindar í tengslum við notkun maca rótar.
Dýratilraunir á rottum hafa sýnt fram á að maca getur haft blóðþrýstingslækkandi áhrif og
þó svo eigi eftir að sýna fram á klínísk áhrif þessa verkunar þá er vert að hafa það í huga og
fylgjast með einkennum á aukinni lækkun á blóðþrýstingi ef þess konar lyf væru notuð
samhliða Maca rótar. Þar sem maca getur haft áhrif á estrógen, er þeim sem eru viðkvæmir
fyrir hormónabreytingum, sérstaklega konum með hormónatengda sjúkdóma eða á
hormónameðferð ráðlagt að forðast notkun maca til að minnka hættu á aukaverkunum.

Samantekt
Ekki er hægt að fullyrða um nákvæmann verkunarmáta maca rótarinnar vegna skorts á
rökstuddum vísindalegum gögnum og góðum klínískum rannsóknum. Rannsóknir hafa ekki
sýnt fram á virkni hennar við þeim ábendinum sem hún er markaðssett fyrir og því ekki hægt
að ráðleggja notkun hennar við þeim. Hins vegar hafa engar þekktar aukaverkanir verið
tilgreindar, sem bendir til að hún sé almennt örugg til notkunar. Hafa skal þó í huga að þar
sem maca hefur sýnt fram á blóðþrýstingslækkandi áhrif í dýratilraunum, að þá ætti að gæta
varúðar samhliða öðrum blóðþrýstingslækkandi lyfjum og fylgjast með blóðþrýstingi á
meðan inntöku Maca rótar stendur yfir. Það er þó mikilvægt að einstaklingar sem eru í
hormónameðferð taki maca með aðgát, þar sem það er talið hafa áhrif á hormónakerfið.
Þetta á sérstaklega við um meðferðir tengdar sjúkdómum eins og brjóstakrabbameini,
eggjastokkakrabbameini, leghálskrabbameini, auk þeirra sem greindir hafa verið með
endómetríósu eða hafa vöðvahnúta í legi. Í slíkum tilvikum er ráðlagt að ráðfæra sig við
heilbrigðisstarfsfólk áður en notkun hefst.

Við gerð þessa verkefnis notuðu höfundar gervigreindarforritið ChatGPT sér til aðstoðar við
umorðun og þýðingu. Eftir að hafa notað forritið, fóru höfundar vandlega yfir textann og
lagfærðu eftir þörfum og taka því fulla ábyrgð á textanum.

HEIMILDIR
Ahad, A., Raish, M., Abdelrahman, I. A., Jardan, Y. A. B., Alam, M. A., Al-Mohizea, A. M., & Al
Jenoobi, F. I. (2022). Changes in Pharmacokinetics and Pharmacodynamics of Losartan in
Experimental Diseased Rats Treated with Curcuma longa and Lepidium sativum.
Pharmaceuticals (Basel), 16(1). https://doi.org/10.3390/ph16010033
Brooks, N. A., Wilcox, G., Walker, K. Z., Ashton, J. F., Cox, M. B., & Stojanovska, L. (2008).
Beneficial effects of Lepidium meyenii (Maca) on psychological symptoms and measures of
sexual dysfunction in postmenopausal women are not related to estrogen or androgen
content. Menopause, 15(6), 1157-1162. https://doi.org/10.1097/gme.0b013e3181732953
Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury [Internet]. Bethesda (MD):
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases; 2012-. Maca. [Updated
2019 Apr 10]. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK548552/
Dording, C. M., Schettler, P. J., Dalton, E. D., Parkin, S. R., Walker, R. S., Fehling, K. B., Fava,
M., & Mischoulon, D. (2015). A double-blind placebo-controlled trial of maca root as
treatment for antidepressant-induced sexual dysfunction in women. Evid Based
Complement Alternat Med, 2015, 949036. https://doi.org/10.1155/2015/949036
Ganzera, M., Zhao, J., Muhammad, I., & Khan, I. A. (2002). Chemical profiling and
standardization of Lepidium meyenii (Maca) by reversed phase high performance liquid
chromatography. Chem Pharm Bull (Tokyo), 50(7), 988-991.
https://doi.org/10.1248/cpb.50.988
Gonzales, G. F., Cordova, A., Gonzales, C., Chung, A., Vega, K., & Villena, A. (2001). Lepidium
meyenii (Maca) improved semen parameters in adult men. Asian J Androl, 3(4), 301-303.
Lee, E., Park, M., Kim, B., & Kang, S. (2023). Effect of Black Maca Supplementation on
Inflammatory Markers and Physical Fitness in Male Elite Athletes. Nutrients, 15(7).
https://doi.org/10.3390/nu15071618
López-Fando, A., Gómez-Serranillos, M. P., Iglesias, I., Lock, O., Upamayta, U. P., &
Carretero, M. E. (2004). Lepidium peruvianum chacon restores homeostasis impaired by
restraint stress. Phytother Res, 18(6), 471-474. https://doi.org/10.1002/ptr.1455
Maca: Purported Benefits, Side Effects & More. (June 7th, 2023). Memorial Sloan Kettering
Cancer Center. https://www.mskcc.org/cancer-care/integrative-medicine/herbs/maca
Mohamed, S. M., Shalaby, M. A., El-Shiekh, R. A., Bakr, A. F., Kamel, S., Emam, S. R., & El
Banna, H. A. (2024). Maca roots: A potential therapeutic in the management of metabolic
disorders through the modulation of metabolic biochemical markers in rats fed high-fat
high-carbohydrate diet. Journal of Ethnopharmacology, 321, 117533.
https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.jep.2023.117533
6
Rubio, J., Caldas, M., Dávila, S., Gasco, M., & Gonzales, G. F. (2006). Effect of three different
cultivars of Lepidium meyenii (Maca) on learning and depression in ovariectomized mice.
BMC Complement Altern Med, 6, 23. https://doi.org/10.1186/1472-6882-6-23
Shin, D., Jeon, S. H., Piao, J., Park, H. J., Tian, W. J., Moon, D. G., Ahn, S. T., Jeon, K. H., Zhu,
G. Q., Park, I., Park, H. J., Bae, W. J., Cho, H. J., Hong, S. H., & Kim, S. W. (2023). Efficacy and
Safety of Maca (Lepidium meyenii) in Patients with Symptoms of Late-Onset Hypogonadism:
A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Clinical Trial. World J Mens Health, 41(3),
692-700. https://doi.org/10.5534/wjmh.220112
Stojanovska, L., Law, C., Lai, B., Chung, T., Nelson, K., Day, S., Apostolopoulos, V., & Haines,
C. (2015). Maca reduces blood pressure and depression, in a pilot study in postmenopausal
women. Climacteric, 18(1), 69-78. https://doi.org/10.3109/13697137.2014.929649
Zheng, B. L., He, K., Kim, C. H., Rogers, L., Shao, Y., Huang, Z. Y., Lu, Y., Yan, S. J., Qien, L. C., &
Zheng, Q. Y. (2000). Effect of a lipidic extract from lepidium meyenii on sexual behavior in
mice and rats. Urology, 55(4), 598-602. https://doi.org/10.1016/s0090-4295(99)00549-x
Zhu, H., Xu, W., Wang, N., Jiang, W., Cheng, Y., Guo, Y., Yao, W., Hu, B., Du, P., & Qian, H.
(2021). Anti-fatigue effect of Lepidium meyenii Walp. (Maca) on preventing mitochondria
mediated muscle damage and oxidative stress in vivo and vitro. Food Funct, 12(7), 3132
https://doi.org/10.1039/d1fo00383f

Mynd frá: https://www.healthline.com/nutrition/benefits-of-maca-root

Verkefni unnið af 5.árs nemendum í Náttúrulyf/náttúruvörur:

Hanna Margrét Jónsdóttir
Úrsúla Hanna Karlsdóttir
Selma Þóra Jóhannsdóttir

Undir leiðsögn:

Bergþóra Sigríður Snorradóttir
Freyja Jónsdóttir

Hanna Margrét Jónsdóttir
Úrsúla Hanna Karlsdóttir
Selma Þóra Jóhannsdóttir