Eplaedik eða „apple cider vinegar“ eins og það er kallað á ensku er gerjaður safi úr mulnum (crushed) eplum. Edik kemur frá franska orðasambandinu „vin aigre“ sem þýðir súrt vín. Sýran kemur frá ediksýru, sem myndast við gerjun. Við framleiðslu á eplaediki brýtur ger sykrur úr eplum niður og umbreytir þeim í alkóhól. Bakterían Acetobacter umbreytir síðan alkóhólinu í ediksýru. „Móðirin“ í edikinu er sambland af geri og bakteríum sem myndast við gerjunina, og er talin hafa áhrif vegna þess að hún virkar sem gerill. Líkt og í eplum finnast allskyns vítamín og steinefni í eplaediki, eins og til dæmis margar gerðir B-vítamína, C-vítamín, plöntuandoxunarefni (polyfenól), magnesíum, járn, kalíum og kalsíum ásamt fleirum. Styrkur efnanna fer eftir hvaða aðferð var notuð við framleiðslu ediksins (1, 2).  

Hægt er að framleiða eplaedik með nokkrum aðferðum, algengast er iðnaðaraðferðin en einnig hægari „artisanal“ aðferð. Artisnal aðferðin notar náttúrulega gerla til þess að gerja sykurinn úr eplunum í súrefnislausu umhverfi. Trétunnur gefa ferlinu nægilegt súrefni til þess að gera náttúrulegum ediksýrubakteríum kleift að breyta alkóhóli í ediksýru. Iðnaðaraðferðin gengur út á það að nota eplasafann úr eplunum og bæta við geri til þess að mynda alkóhól. Svo er bætt við súrefni og þá myndast ediksýra. Rannsóknir benda til þess að hærra sýrustig verður á eplaedikinu ásamt því að meira magn steinefna, C-vítamíns, fenólsambanda og flavónóða ef artisnal aðferðin er notuð í stað iðnaðaraðferðarinnar (2).

Þegar flett er upp eplaediki á Google koma upp allskyns upplýsingar um mögulega verkun þess eins og að það geti hjálpað við þyngdartap, lækkað kólesteról og blóðsykur, hjálpað við meltingatruflunum, liðgigt, hálsbólgu, öldrun, ýmis húðvandamál og jafnvel COVID19 (3). 

Eins og sést þá er hægt er að finna fjöldan allan af upplýsingum um mögulega verkun/áhrif eplaediks á internetinu en það er mismikið til í því og nauðsynlegt að taka þessum upplýsingum með fyrirvara, þó svo að það hafi verið sýnt fram á nokkra heilsufarslega ávinninga í tengslum við notkun þess.

Er eplaedik öflugt gegn sykursýki II?

Nokkrar rannsóknir hafa gefið til kynna að eplaedik geti lækkað blóðsykur eftir máltíðir. Sem dæmi lagði ein rannsókn áherslu á að skoða eplaediksinntöku eftir kolvetnaríka máltíð og þá kom í ljós að það hélt blóðsykri í skefjum sem bendir til þess að eplaedik geti hægt á magatæmingu, seinkað frásogi kolvetna og þannig dregið úr blóðsykurhækkun eftir máltíðir. Niðurstaðan er sú að eplaedik læknar ekki sykursýki II, en getur hjálpað til við að stjórna blóðsykri sem hluti af meðferðaráætlun geng sykursýki II, svo lengi sem nýrnasjúkdómar eru ekki til staðar. Þörf er þó á fleiri rannsóknum til þess að staðfesta betur þessa virkni (4, 5).

Getur eplaedik hjálpað mér að komast í kjólinn?

Rannsóknir hafa sýnt að dagleg neysla eplaediks, í skömmtum frá 5-30 mL, getur hjálpað til við þyngdartap, minnkað líkamsþyngdarstuðul (BMI) og dregið úr mittis- og mjaðmamáli, ásamt því að minnka líkamsfitu á 12 vikum. Þeir sem tóku hærri skammta sáu meiri áhrif, en áhrifin voru þó mismikil milli rannsókna. Eplaedik getur einnig lækkað fastandi blóðsykur, þríglýseríð og heildarkólesteról. Hins vegar er mikilvægt að hafa í huga að áhrif eplaediks eru mismunandi eftir rannsóknum og skömmtum svo þetta er engin töfralausn fyrir þyngdartap. Niðurstaðan er því að eplaedik gæti mögulega haft jákvæð áhrif á þyngdartap hjá sumum, en samt sem áður er samspil mataræðis og hreyfingar lykilatriði þegar kemur að langvarandi þyngdartapi og heilbrigði (6, 7).

Hægt er að fá eplaedik í vökvaformi, töflu, hylki og gúmmí formi. Þegar það er notað í læknisfræðilegum tilgangi þá eru ekki nógu mikið af upplýsingum eða rannsóknum til að segja til um nákvæma skammtastærð og því ekki vitað með vissu hver skammturinn þarf að vera til að áhrifin komi fram sem leitast er eftir (8). 

Aukaverkanir er þegar þú notar lyf eða efni í ákveðnum tilgangi en það koma fram önnur áhrif, oft óæskileg áhrif. Almennt er talið öruggt að taka inn eplaedik yfir stuttan tíma. Hins vegar ef tekið inn í stórum skömmtum yfir lengri tíma þá gæti stafað hætta af því. Sjaldgæfar aukaverkanir sem hafa verið tilkynntar þegar eplaedik er notað yfir lengri tíma eru blóðkalíumlækkun, „hyperreninemia“ og beinþynning. Einnig ef borið er eplaedik á svæði á húð þá gætu komið fram brunasár eða erting á húð (9-12). 

Milliverkanirer þegar efni sem þú tekur inn hefur áhrif á virkni annara lyfja sem þú ert að taka nú þegar, getur ýmist dregið úr verkun þess, aukið verkunina eða kallað fram önnur áhrif. Talið er að eplaedik getur sem dæmi milliverkað við sykursýkislyf eins og t.d. insúlín. Ef notað er lyfin samhliða eplaediki þá getur það aukið líkur á blóðsykurfalli þar sem vísbendingar eru um að eplaedik getur dregið úr magatæmingu hjá fólki. Það þýðir þó ekki að það má ekki taka inn eplaedik með þessum lyfjum heldur ætti að vera meðvitaður um þessa verkun og fylgjast vel með blóðsykrinum á meðan (4, 8, 12, 13).

Einnig getur samhliða notkun eplaediks og lyfsins Digoxin (Lanoxin) aukið líkur á eiturverkunum á hjarta. Það liggja þó ekki margar rannsóknir hér að baki en mælt með því að tala við lækninn fyrst áður en einstaklingar sem eru að taka inn Digoxin taka inn eplaedik.  Þvagræsilyf geta valdið lækkun kalíums í blóði og ef tekið er þau inn með eplaediki geta líkurnar á því aukist enn frekar og því mikilvægt að vera meðvitaður um það. Einnig er möguleiki á að hættan á blóðkalíumlækkun eykst ef tekið er inn insúlín samhliða eplaediki en nauðsynlegt er að gera frekari rannsóknir á flestum þessum milliverkunum til að staðfesta þetta en þó gott að segja lækninum frá ef þú ert að taka inn eplaedik samhliða notkun einhverra ofantaldra lyfja (14).

Frábendingar er þegar óæskilegt er að taka inn efnið vegna t.d. ákveðna sjúkdóma eða líkamsástands. Fólk með magakrampa og blóðkalíumlækkun ætti að forðast eplaedik þar sem það getur haft áhrif á magatæmingu og getur minnkað magn kalíums en frekari rannsóknir vantar til að sanna þetta (14).

Eplaedik er almennt öruggt, en hefur nokkrar hugsanlegar neikvæðar hliðar því getur verið gott að fá ráðleggingar frá fagaðila um hvort æskilegt sé að hefja notkun eplaediks, sérstaklega ef einstaklingur er að taka inn lyf eða önnur fæðubótaefni. Sýran getur eytt glerungi tanna og mögulega aukið einkenni bakflæðis. Þeir sem eru með langvinna nýrnasjúkdóma geta átt í erfiðleikum með að vinna úr umfram sýru. Eplaedik kemur ekki í stað heilbrigðs lífsstíls, fleiri og betri rannsóknir eru nauðsynlegar til að skilja heilsufarslegan ávinning, aukaverkanir og milliverkanir þess betur.

Heimildir

1.         Johnston CS, Gaas CA. Vinegar: medicinal uses and antiglycemic effect. MedGenMed. 2006;8(2):61.

2.         Ousaaid D, Laaroussi H, Mechchate H, Bakour M, El Ghouizi A, Mothana RA, et al. The Nutritional and Antioxidant Potential of Artisanal and Industrial Apple Vinegars and Their Ability to Inhibit Key Enzymes Related to Type 2 Diabetes In Vitro. Molecules. 2022;27(2).

3.         Hill LL, Woodruff LH, Foote JC, Barreto-Alcoba M. Esophageal Injury by Apple Cider Vinegar Tablets and Subsequent Evaluation of Products. Journal of the American Dietetic Association. 2005;105(7):1141-4.

4.         Johnston CS, Kim CM, Buller AJ. Vinegar improves insulin sensitivity to a high-carbohydrate meal in subjects with insulin resistance or type 2 diabetes. Diabetes Care. 2004;27(1):281-2.

5.         Ebihara K, Nakajima A. Effect of Acetic Acid and Vinegar on Blood Glucose and Insulin Responses to Orally Administered Sucrose and Starch. Agricultural and Biological Chemistry. 1988;52(5):1311-2.

6.         Kondo T, Kishi M, Fushimi T, Ugajin S, Kaga T. Vinegar Intake Reduces Body Weight, Body Fat Mass, and Serum Triglyceride Levels in Obese Japanese Subjects. Bioscience, Biotechnology, and Biochemistry. 2009;73(8):1837-43.

7.         Abou-Khalil R, Andary J, El-Hayek E. Apple cider vinegar for weight management in Lebanese adolescents and young adults with overweight and obesity: a randomised, double-blind, placebo-controlled study. BMJ Nutr Prev Health. 2024;7(1):61-7.

8.         Feise NK, Johnston CS. Commercial Vinegar Tablets Do Not Display the Same Physiological Benefits for Managing Postprandial Glucose Concentrations as Liquid Vinegar. J Nutr Metab. 2020;2020:9098739.

9.         Bunick CG, Lott JP, Warren CB, Galan A, Bolognia J, King BA. Chemical burn from topical apple cider vinegar. J Am Acad Dermatol. 2012;67(4):e143-4.

10.       Feldstein S, Afshar M, Krakowski AC. Chemical Burn from Vinegar Following an Internet-based Protocol for Self-removal of Nevi. J Clin Aesthet Dermatol. 2015;8(6):50.

11.       Luu LA, Flowers RH, Kellams AL, Zeichner S, Preston DC, Zlotoff BJ, et al. Apple cider vinegar soaks [0.5%] as a treatment for atopic dermatitis do not improve skin barrier integrity. Pediatr Dermatol. 2019;36(5):634-9.

12.       Lhotta K, Höfle G, Gasser R, Finkenstedt G. Hypokalemia, hyperreninemia and osteoporosis in a patient ingesting large amounts of cider vinegar. Nephron. 1998;80(2):242-3.

13.       Gheflati A, Bashiri R, Ghadiri-Anari A, Reza JZ, Kord MT, Nadjarzadeh A. The effect of apple vinegar consumption on glycemic indices, blood pressure, oxidative stress, and homocysteine in patients with type 2 diabetes and dyslipidemia: A randomized controlled clinical trial. Clin Nutr ESPEN. 2019;33:132-8.

14.       Lhotta K, Höfle G, Gasser R, Finkenstedt G. Hypokalemia, Hyperreninemia and Osteoporosis in a Patient Ingesting Large Amounts of Cider Vinegar. Nephron. 1998;80(2):242-3.

Verkefni unnið af 5.árs nemendum í Náttúrulyf/náttúruvörur:

Anna Helga, Kristín og Telma

Undir leiðsögn:

Bergþóra Sigríður Snorradóttir
Freyja Jónsdóttir